15-09-2019, Abdij van Berne Heeswijk

Herdenken om de vrijheid te kunnen vieren

De vieringen van 4/5 mei zullen volgend jaar een speciaal karakter krijgen. Het is dan immers 75 jaar dat we de doden herdenken en de vrijheid vieren. In de regio rond Berne is die 75e verjaardag in september van dit jaar al aan de orde. Stilstaan bij het leed van de oorlog en bij de waarde van de vrijheid!

Door: Denis Hendrickx o.praem.

Sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog leeft Nederland in vrijheid. Al 75 jaar! Toch is vrijheid nooit af. Herdenken en stilstaan bij het verleden blijven belangrijk. De collectieve herinnering leert ons waartoe mensen in staat zijn: welke gruwelijkheden zij elkaar kunnen aandoen, maar ook hoe ze kunnen opkomen voor vrede en gerechtigheid. De lessen van het verleden vragen om een actieve houding in het heden. Leven in vrijheid is immers nooit vanzelfsprekend.

Oorlogen, gewapende conflicten en onderdrukkende regimes zijn elders in de wereld nog altijd aan de orde van de dag. Maar ook in Nederland moet de vrijheid steeds weer worden waargemaakt. Steeds opnieuw moeten burgers, overheden en maatschappelijke organisaties de vele krachten en belangen die bij onze vrijheid een rol spelen, met elkaar in evenwicht houden.

Vrijheid schept ook verplichtingen. Iedereen moet de consequenties van de democratische rechtsstaat onder ogen zien. Dat is lang niet altijd een populaire boodschap. Soms heeft de vrijheid die we als samenleving nastreven tot gevolg dat we onze individuele vrijheid moeten inperken. Collectieve vrijheid gaat uit van de gelijkwaardigheid van mensen en biedt ook aan zwakkeren de voorwaarden voor een optimaal leven. Vrijheid wordt dus niet individueel ingevuld, maar door de samenleving als geheel.

Vrijheid is het waard om voor te werken en te strijden. De verscheidenheid die voorwaarde en uiting van die vrijheid vormt, moeten we dan ook bewaken en koesteren. Zelfs als het ons voor lastige dilemma’s plaatst. We moeten de vrijheid beschermen tegen mensen die haar uit overtuiging bestrijden, maar ook tegen onze eigen angst dat anderen misbruik zullen maken van de ruimte voor verscheidenheid. Waar geen verscheidenheid wordt getolereerd is immers geen sprake van vrijheid.

Mensen verschillen van elkaar. In cultuur, opvattingen, etniciteit, gewoonten en geaardheid. Juist vanwege die verschillen is de gelijkwaardigheid van mensen in de wet geregeld.

De Grondwet verbiedt discriminatie op welke grond dan ook. Volgens de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens omvat vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst ook het recht om hiervan te veranderen. Vrijheid is de vrijheid om ‘anders’ te zijn, om vrij te denken, te geloven en – als je wilt – van gedachten te veranderen.

Vrijheid aangetast
Het naziregime tastte de vrijheid en de ruimte om ‘anders’ te zijn aan. Wie niet voldeed aan het ‘ideaaltype’, of wie zich verzette tegen dit regime had een groot risico te worden opgepakt en omgebracht. Gelukkig is ons land eind 1944/ begin 1945 bevrijd van dit regime.

Helaas zijn ook sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog nog talloze mensen slachtoffer geworden van etnische conflicten, oorlogen en gewelddadige regimes, alleen omdat zij ‘anders’ waren of ‘anders’ dachten. Ook zonder oorlog is de vrijheid om ‘anders’ te zijn en ‘anders’ te denken niet vanzelfsprekend.

In de wereld van 2019, waarin de botsing tussen de fundamentalistische islam en andere culturen met grote regelmaat het nieuws bepaalt, worden we geconfronteerd met het dilemma hoe we blijven openstaan voor andersdenkenden, terwijl we angst voelen voor religieus geïnspireerd terrorisme. Dat dilemma dwingt ons tot nadenken over de samenhang van vrijheid en verscheidenheid.

Ruimte wordt gevraagd
Ruimte bieden aan verscheidenheid gaat verder dan het niet discrimineren van wie ‘anders’ is. Vrijheid om eigen keuzes te maken heeft alleen inhoud wanneer er ook iets te kiezen valt. We moeten verscheidenheid daarom niet alleen toelaten, maar ook stimuleren. We kunnen ons zeker niet beperken tot onze eigen samenleving als het gaat om vrede, vrijheid en verscheidenheid. Ook de diversiteit binnen de bondgenootschappen die samenwerken voor vrede, vrijheid en veiligheid is toegenomen. Voormalige ‘vijanden’ strijden nu als bondgenoten tegen internationaal terrorisme, mensenhandel, armoede en andere bedreigingen. Deze bondgenootschappen bieden nieuwe kansen als we erin slagen om te gaan met die verscheidenheid. Bij vrijheid vieren gaat het toch vooral om te mogen denken, zeggen en zijn waarin je gelooft. We moeten de vrijheid beschermen tegen mensen die haar uit overtuiging bestrijden, maar ook tegen onze eigen angst dat anderen misbruik zullen maken van de ruimte voor verscheidenheid.

De jaarlijkse herdenkingen zullen steeds meer ingevuld worden door mensen die de ellende van Wereldoorlog II niet hebben meegemaakt. Een belangrijke vraag is dan ook hoe de nieuwe generaties geleerd kan worden te ontdekken dat het er niet om gaat wat zij willen doen, wat zij denken dat de moeite waard is om zich voor in te zetten, maar om wat zij moeten doen. Dat de vrijheid om te kiezen niet aan de keuze vooraf gaat, maar dat vrijheid ontstaat doordat je kiest. Rond de jaarlijkse herdenkingen van vooral 4 en 5 mei wordt aan mensen gevraagd wat vrijheid voor hen is. Ze komen vaak niet verder dan wat gestamel over kunnen kiezen zonder dat je daarbij iets in de weg wordt gelegd. Wat zou je ook anders moeten zeggen als vrijheid wordt beschouwd als bezit dat je kunt hebben? Maar wat wij doorgaans vrijheid noemen, is veeleer de mogelijkheid vrij te worden. Om te ontdekken wat gezegd en te zien wat gedaan moet worden en dat ook te doen. Maar pas door dat ook daadwerkelijk te zeggen en te doen, houden wij de vrijheid in stand door haar opnieuw vorm te geven.

Vrijheid van meningsuiting is pas echte vrijheid niet als iedereen zegt wat hem voor de mond komt, maar als iemand iets aan de orde weet te stellen wat niemand eerder kon of wilde zien. Vrijheid is een grondrecht en grondwaarde voor land en volk en voor iedere burger en wordt in verdragen en wetten vastgelegd. Maar het is ook een religieus ideaal.

Vrijheid en religie
In de geschiedenis van grote religies neemt vrijheid van de mens een centrale plaats in. In het hart van het nationale epos van India staat de Bhagavad Gita, het verhaal van de god Krishna, die de weg leert van de innerlijke onafhankelijkheid, de vrijheid om te doen wat je werkelijk wilt of moet doen. Gehechtheden houden je af van je plichten en van je diepere verlangens. In de boeddhistische meditatie oefent iemand zich in innerlijke vrijheid door zich leeg en onafhankelijk te maken van gehechtheden en zo van het lijden dat daar zijn wortels in heeft.

Ook in het grote verhaal van Israël gaat het om bevrijding: de Uittocht uit het ‘slavenhuis’ Egypte. Maar die bevrijding wordt bij Israëls profeten steeds meer: openheid voor je naaste, over je eigen grenzen heen: gerechtigheid en liefde. In de christelijke traditie neemt Jezus dat erfgoed over en bevrijdt mensen door het besef dat God trouwe liefde is en dat wij daarvan moeten getuigen met woorden en daden: vrijheid, liefde en vertrouwen deel je met elkaar. Dan is er geen wet meer en geen zonde en is zelfs de dood geen laatste bedreiging meer. Pas als het rouwproces afgesloten is kan een nieuw leven begonnen worden, kan de opbouw beginnen van een nieuwe fase op weg naar een mens die vrede heeft en vrijheid voelt, op weg naar een samenleving van vrede die zich kleurt in vrijheid, op weg naar een wereld vol vrede waar kwaad en erger niet meer bestaan.

Mogen wij daaraan voortdurend werken en die vrijheid afspreken.

Denis Hendrickx o.praem. is abt van de Abdij van Berne

Bent u door het lezen van dit artikel, dat eerder werd geplaatst in BERNE (september 2019), geïnteresseerd geraakt in BERNE, vraag dan een abonnement aan bij: secretariaat@abdijvanberne.nl. Of bij het secretariaat van de Abdij van Berne, Abdijstraat 49, 5473 AD in Heeswijk. 

Losse exemplaren vindt u ook in Berne Boekhandel in de Abdij/Priorij de Schans/ Priorij de Essenburgh/Sint Catharinadal en in de verschillende parochies van de Norbertijnen.