Door: Joost Jansen o.praem.
Nav Matteüs 5,17-37

Wat een lijst van geboden en verboden! En dat op de zondag van carnaval terwijl HDL met heel oew HART aan het feesten is. Durf ik nog wat te zeggen als ik u dit allemaal heb voorgelezen? Het is een lange lijst van situaties ‘uit het leven gegrepen’. Steeds gaat het om relaties: onenigheid tot aan de rechtbank toe, ontrouw in het huwelijk, het verspreiden van fakenieuws. En dan zo’n zinnetje dat geen jota of haaltje uit de Tora zal voorbijgaan. Komt dat van die barmhartige en liefdevolle Jezus die ons meestal wordt voorgehouden?

Gelukkig heb ik geleerd dat de Tien Geboden, de Tien Woorden, waarvan al deze geboden en verboden zijn afgeleid, beginnen met ‘Ik ben de Heer , uw God, die u uit Egypte, het slavenhuis, heb uitgeleid.’ De Tien Woorden die hierop volgen worden ons gegeven om vrij te blijven, om ons niet meer te laten knechten door welke verslaving ook. Dan kan ons ‘ja’ werkelijk ‘ja’ zijn en ons ‘nee’ ‘nee’. Het is tegen deze achtergrond dat we in de eerste lezing horen over de vrije keuze voor leven, óf voor uiteindelijk de dood, voor water óf voor vuur. En wie vrij is die zal ook verantwoordelijk zijn.

Ik kan goed begrijpen dat mensen geneigd zijn om zich te beroepen op geboden en verboden. Vrijheid is lang niet altijd gemakkelijk. Onze maatschappij kent een grote variaties aan regelingen, protocollen, organisatieschema’s, lijstjes waarmee onze dagelijkse dag gestructureerd wordt. Als de lijstjes maar kloppen! Dat geeft een zekere veiligheid. ‘We hebben het toch zo afgesproken?’ ‘Waarom houd jij je niet aan het protocol?’ Buiten de lijntjes kleuren houdt risico in. Leven met een onzekerheidsfactor maakt mensen onzeker, je hebt het niet meer in eigen hand. Je zult moeten vertrouwen op de omstandigheden en op andere mensen… De ambtenaren van de Toeslagenaffaire zullen ongetwijfeld goede mensen zijn geweest, maar met het toepassen van hun protocollen hebben ze veel mensen schade berokkend en het is ook nog uiteindelijk veel duurder geworden met al die compensaties. Je beroepen op geboden en verboden brengt grote risico’s met zich mee.

Hoe komen we verder? Kunnen we ons weer laten raken door waar het onze God werkelijk omgaat? Kunnen we de bedoeling van de Tien Woorden en al die geboden en verboden weer blootleggen en door dit alles heen vrij en verantwoordelijk de weg van God gaan? We hebben een richtingwijzer nodig. Het is vruchtbaarder dat we van binnenuit, vanuit ons hart, Gods bedoelingen met ons koesteren. Paulus probeert dit mysterie van Gods bedoeling te doorgronden: Wat geen oog heeft gezien, en het oor niet heeft gehoord, wat in geen mensenhart is opgekomen heeft God bereid voor wie Hem liefhebben… Hierbij voel ik me thuis. Waarom? Omdat ik met zo’n visie wordt aangesproken op mijn persoonlijke verantwoordelijkheid. Wanneer ik bij deze woorden blijf stil staan, wanneer ik ermee mediteer, dan krijg ik geen to-do-lijstje toegeschoven. Ik blijf wel georiënteerd op een eerlijke levenswandel en kan daarbij goed de Tora, de Richtingwijzer, van God gebruiken. Ik weet het dan ook gaat om mijn verantwoordelijkheid voor die ander die mij gegeven is.

Deze week was er in het Abdijhuis een bijeenkomst over de mogelijkheden en de grenzen van AI, kunstmatige intelligentie. Ik mocht chatGTP de biecht afnemen. Hij (of misschien is het een ‘zij’ of een ‘het’) was goudeerlijk. Vaak kreeg ik als reactie: ‘Hier kan ik niet op antwoorden want dit is “gevoel” en ik ben alleen rationeel.’ Ik heb afgelopen dinsdag geleerd dat met AI je alleen maar het gemiddelde krijgt. Je hoeft geen creativiteit te verwachten. Het zijn gegevens, geboden en verboden zou je kunnen zeggen, die aan elkaar worden gekoppeld. Het hart, de bezieling, zul je daar niet vinden. Op den duur is het de dood.

De letter doodt, de geest brengt leven. Zelfs Bijbelteksten kunnen zó gebruikt worden dat ze geen leven brengen. Ze zijn slechts vruchtbaar als de geest ze bezielt. Zo is het ook met ons dagelijkse bestaan: louter de regels toepassen en hierin je veiligheid garanderen, is de dood in de pot. Elkaar ontmoeten en je hart laten spreken, brengt bezieling, brengt leven. En ik denk dat God hier blij om zal zijn.